United States

(miliyaw patatuzu’ United states)

United States (美國)

Flag of the United States.svg
u hata nu United States (美國)

u United States (美國) sa i labu nu amisay a Amilikaan (北美洲), itiza i 38 00 N, 97 00 W,u ahebal nu lala' mapulung sa izaw ku 9,833,517 km2. u ahebal nu lala'ay sa izaw ku 9,147,593 km2, u ahebal nu nanumay sa izaw ku 685,924 km2. hamin nu tademawan sa 323,995,528. kakalukan umah sa 44.50%, kilakilangan umah sa 33.30%, zumaay henay umah sa 22.20%.

tapang tusu nu kanatal (首都)mikawaway-kalumyiti

u tapang tusu nu kanatal sa u Washington, DC(華盛頓哥倫比亞特區).

kakinginan nu kanatal demiad (國家紀念日)mikawaway-kalumyiti

kakinging nu kanatal demiad sa 4 bulad 7 demiad.

tabakiay a tapang nu kanatal (元首)mikawaway-kalumyiti

u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci Joe Biden, micakat a demiad sa i 2021 a mihca 1 bulad 20 demiad.

likisi (歷史)mikawaway-kalumyiti

sumamadan (早期的美國)mikawaway-kalumyiti

在距今約三萬五千年前,最近一次冰河期的高峰期,全世界許多的水都被鎖在廣大的大陸冰河內,寬達一千五百公里的陸橋連接了亞洲與北美洲。

milaad tu ayda kya tulu a mang lima a malebut a mihcaan, micapi tu ayda nu kasisuledaan a kasisuledaan, mahaminay nu kitakit nu yadahay a nanum musaluimeng naming i ahebalay a Talu sulesuledaan, u ahebal han cacay a malebut lima a lasubu a kun-li nu kayakay mitulin tu Asia (亞洲) atu amisay a Amilikaan (北美洲)。

一萬兩千年前,人類已在西半球的許多地方居住。第一批美洲人從亞洲跨越陸橋,到達一般認為的阿拉斯加,一待就是數千年。

cacay a mang idaw ku tusaay a malebut, tademaw han idaw tu amueneng i satipan nu pangkiw nu kitakit (tipay a pangkiw (西半球) nu yadahay a niyadu'an asiluma'. misatadasay a Amilikaan (美洲) a tademaw namakayda Asia (亞洲) pakaawas tu sangaw, katukuh i nakamuwan nu katuuday a Alaska (A-la-se-cia 阿拉斯加) paluma sa cacayay tu a malebut ku eneng.

接著往南到現在的美國。定居在西北的太平洋沿岸、西南的山區與沙漠及中西部的密西西比河沿岸。

kilul sa pasayda i nutimulan nu aydaay a Amilika (美國). paluma’sa i nutipan a waliyu (太平洋) a lilisan, nutipan nutimulan a buyu aut likelikenan nu teban nutipan a Mississippi (Mi-si-si-pi-sauwac 密西西比河) nu lilisan.

早期的居民稱為霍霍卡母(Hohokam)、阿戴南斯(Adenans)、霍皮威利安斯(Hopewellians)及阿那薩其(Anasazi)

sumamadan a niyadu'ay a binacadan u Ho-Ho-Ka-Mu (Hohokam, 霍霍卡母), A-Tai-Nan-Se (阿戴南斯, Adenans), (霍皮威利安斯, Hopewellians) atu (阿那薩其, Anasazi).

他們建立村落種植農作物,有的建起金字塔、鳥或蛇形的土堆。自然元素在他們的精神信仰中扮演不可或缺的角色。

patideng kunuheni tu niyadu' paluma tu cacanan nu papalumaan, idaw ku patidengay tu masasangkakuay a luma', ayam atu bau a wayway nu nisangan tu lala'ay.

他們的文化傳承是以口語為主,不過有些部族發展出象形文字,將一些文字記載保存下來。

u lalangawan nuheni u nakamuwan ku laylay sa, nuka idaw ku duma a binacadan misulit tu nu zuay a sasulitan, hidan tu nuheni amisilud.

capi a demiaday a likisi (近代歷史)mikawaway-kalumyiti

這些早先的住民隨著時間逐漸消失,為現在所知的一些北美原住民所取代,其中包括霍皮族(Hopi)與祖尼族(Zuni)。當歐洲人抵達現在的美國時,已有約兩百萬名、或更多的原住民在美國居住。

numi satadasay a tademaw haymaw sa amalawpes, katinenganay nu aydaay a amisay a Amilikaan yincumin (北美原住民) kumi alaay tu laylay nuheni, kya u Hopi (Ho-Pi 霍皮族) atu Zuni (Cu-Ni 祖尼族). makatukuh sa ku Europe (O-cuo 歐洲) a tademaw tunu aydaay a Amilika (美國) sa, idaw tu ku tusa a bataan a mang a yin cu min, hakiya yadah tu ku yuncumin namuenengay i Amilika (美國).

第一批抵達北美的歐洲人是北歐人,至少就現有的證據而言。他們從格陵蘭往西走,約莫西元985年,紅髮艾瑞克(Erikthe Red)就在格陵蘭建立起屯墾地。

misatadasay makatukuh amisay a nuwamisan a Amilika (北美) nu Europe (O-cuo 歐洲) a tademaw sa amisay a Europe (Pia-o 北歐) a tademaw, nu aydaay ani katenengan. makayda kayda kunuheni i Greenland (Ke-lin-lan 格陵蘭) pasayda i nutipan amuculil, kya C.E. 985 a mihcaan, sumanahay a bukes ci Erikthe Red (艾瑞克) itida i Greenland (Ke-lin-lan 格陵蘭) patideng mikaykun.

一般認為,其子列福(Leif)於西元1001年探索了現在加拿大的東北部。當時的北歐房舍遺跡已在紐芬蘭北部的蘭塞奧茲牧草地(L’Anse aux Meadows)被發現。

saan ku katuuday, wawa nida ci Lie-Bu (列福, Leif) i C.E. 1001 a mahcaan mitahaw tunu aydaay a wali atu amisan nu Canada (Cia-na-ta 加拿大). nanutawya i nu amisan nu Europe (O-cuo 歐洲) u nu maliwanay nu babalaki itida tu i Newfoundland (Niyu-fung-lan 紐芬蘭) nu amis  nalingabuan a matepa L’Anse aux Meadows (Lan-say-aw-ce 蘭塞奧茲, ).

近500年後,才有其他歐洲人抵達北美,又過了100年,才有永久性的屯墾地出現。第一批前來的探險家,是在尋找通往亞洲的航道。

micapitu limaay a mihcaan sa, kya idaw ku Europe (O-cuo 歐洲) a tademaw makatukuh i amisay a Amilikaan (Pia-man 北美), milakuud tu cacay a lasubu a mihcaan, kya idaw kuyu saka liyumahan a kakitidaan. numi tadasay a mitahaway a tademaw, umikilimay tu saka tayda i Asia (Ya-cuo 亞洲) nu kakaydaan。

最有名的探險家是來自熱諾亞(Genoa)的哥倫布(Christopher Columbus)。他的航程由西班牙女王依莎貝拉(Isabella)資助。

sasinganganay nu mitahaway a tademaw ci Ke-Lun-Pu (Christopher Columbus, 哥倫布), nya tademaw makaydaay i Genoa (Ze-Nuo-Ya, 熱諾亞). saculil nida u Spain ni-wan (西班牙女王) ci Isabella (依莎貝拉) kupa tahekalay tu saculil nida.

1492年,哥倫布在加勒比海的島嶼登陸,卻從未見過後來成為美國的新大陸。

1492 a mihcaan, Columbus (Ke-lun-pu 哥倫布) itida mudebu i subal nu Cia-le-pi bayu (加勒比海), caay henay pakaadih tu Amilikaay ani kaadihan.

1500年代是西班牙在美洲探險的全盛期。璜‧朋斯‧雷奧(Juan Ponce de León)於1513年在現今的佛羅里達州登陸,1539年,赫南多‧索托(Hernando de Soto)先到佛羅里達,再深入密西西比河探險,1540年,法蘭西斯科‧科羅納度(Francisco Vázquezde Coronado) 從1522年被西班牙征服的墨西哥往北走。

i cacay a malebut lima a lasubu u Spain (西班牙) itida i Amilikan (美洲) mitahaw nu kanamuhan. ci Huang Pens Le-Aw (璜‧朋斯‧雷奧, Juan Ponce de León) i cacay a malebut lima a lasubu cacay a bataan idaw ku tulu a mihcaan nu aydaay a Florida (Fou-luo-li-ta-cuo 佛羅里達州) tapabaw, cacay a milbut lima a lasubu tulu a bataan siwa a mihcaan, ci (赫南多‧索托, Hernando de Soto) makatukuh i Florida (Fuo-luo-li-ta 佛羅里達), micumud tayda i Mississippi a sauwac (密西西比河) mitahaw,cacay a malebut lima a lasubu sepat a bataan a mihcaan, ci (法蘭西斯科‧科羅納度, Francisco Vázquezde Coronado) namaka cacay a malebtu lima a lasubu tusa a bataan idaw ku tusa a mihcaa debungan nu Si-pan-ya ku Mexico (Muo-si-ke 墨西哥) pasaydan i ami ku culil.

想要尋找傳說中的西伯拉七城市(Seven Cities of Cibola),最後雖然沒有結果,足跡卻遍及亞歷桑納的大峽谷(Grand Canyon)及大平原(Great Plains)。

mangalay mikilim tuna kamuwan nu babalaki tu西伯拉七城市 (Seven Cities of Cibola), caay pakatepa’, naculilan mamin tu ku (亞歷桑納的大峽谷, Grand Canyon) atu "tabakiay a enal" (大平原, Great Plains).

當西班牙人從南往北推進時,現今美國的北部區域正逐漸被其他歐洲探險家所深入,這些探險家包括吉奧凡尼‧維拉薩諾(Giovanni da Verrazano)、賈奎‧卡蒂埃 (Jacques Cartier)以及成為美洲大陸名字由來的亞美利哥‧維斯浦奇(Amerigo Vespucci)。

Spain (西班牙) a tademaw pasayda i ami micumud, aydaay a Amilika nu amisan a niyadu'an hamaw sa a cumudan nu Europe (歐洲) numitahaway a tademaw, nina mitahaway a tademaw han ci (吉奧凡尼‧維拉薩諾, Giovanni da Verrazano), ci (賈奎‧卡蒂埃 Jacques Cartier) atu ci (亞美利哥‧維斯浦奇(Amerigo Vespucci), tya ngangan mala ngangan nu Amilikan (Mey-Cuo 美洲).

美國第一個由歐洲人建立的永久屯墾地是於1500年代中期,由西班牙人在佛羅里達的聖奧古斯丁建立。

Amilika (美國) numi satadasy u Europe (歐洲) a tademaw ku patidengay tu matenesay a kakaykunngan namaka cacay a malebut lima a lasubu, u Spain (西班牙) a tademaw itdai Fuo-luo-li-ta (佛羅里達) nu st. augustine (Sen-aw-ku-se-tin 聖奧古斯丁) patideng.

然而,該殖民地卻在美國這個新國家的成立過程,沒有扮演任何角色。

sa, numikuwanay itida i Amilika (美國) nuna baluhay a kanatal ani patidengan, caay kapi sahicahica.

真正牽扯其中的是一些在更北方大西洋沿岸的殖民地,像是維吉尼亞、麻薩諸塞、紐約和其他10個地方,那裡有著愈來愈多來自歐洲的移民。

tadengaay numikuwanay nu tada i amisay nu saetipyu (大西洋) liliay nu madebungan, mahida ci Virginia (Wi-ci-ni-ya 維吉尼亞), Massachusetts (Ma-sa-cu-say 麻薩諸塞), New York (紐約) atu nu taw sabaw a kakitidaan, itidaay yadah yadah ku nakaka Europe (歐洲) nu mabulaway.

17世紀初期年來到北美英國殖民地的多半是英國人,其他則來自荷蘭、瑞典、德國、法國,稍晚則有來自蘇格蘭與北愛爾蘭的移民。有些人離開家園是為了逃離戰爭、政治壓迫、宗教迫害或死刑。

sabaw tu pitu a seci namaka Pia-ma-ing-kuo (北美英國) madebungan nu United Kingdom (英國) a tademaw, duma hantu idaw ku namaka Netherlands (荷蘭), Sweden (瑞典)、Germany (德國), France (法國), maudang idaw ku namaka Su-ke-lan (蘇格蘭) atu kaamisan a Ireland (北愛爾蘭) numabulaway. idaw kumilaliway makai tunikalepacaw, zhengzhi yapo, midis tu kiwkay atu mipatay.

移民者來到美國的原因有許多,他們最終建立起13個風格各異的殖民地。這種差異性在3大殖民區塊中更為明顯。

numabulaway tayni i Amilika (美國) yadah ku sasakamuen, sadikuday patideng kunuheni tu sabaw tu tulu u caaya kalecad a kitidaan. nina micidekay nu tuluay a kitidaan u picidemah nu kitidaan.

殖民時代 COLONIAL PERIOD8第一批殖民地是建在大西洋沿岸以及流向海洋的河流旁。

madebungan henay a zitay (時代) COLONIAL PERIOD8, mitadasay ani patideng i lilis nu saetipyu (大西洋) pasaydaay i bayuay a lilililisan nu tapal nu sauwac.

東北部有樹木覆蓋的山丘,土壤中多的是冰河時期冰河融化所遺留下來的石頭,水力的運用極為方便,新英格蘭一地的麻薩諸塞、康乃狄克與羅德島,因此發展出以製木、漁業、造船與貿易為主的經濟。

wali amis idaw ku kilang mitahap ku buyu, ulala hantu nanu kasisuledaan henay nu liwan a ba’tu, u nanum saka lihalay amicukamas, baluhay a England (新英格蘭) nu Ma-sa-cu-se (麻薩諸塞), Kan-nay-di-ke (康乃狄克) atu Luo-de-subal (羅德島), patideng tu nisanga'an tu kilanga、babutingan、msangan tu balunga atu sasiwbayan tu sakaudip.

中部的殖民地包括紐約與賓夕福尼亞。

tebanay nu mabedungan idaw ku New York (紐約) atu Pin-si-fu-ni-ya (賓夕福尼亞),

移民者與原住民間的關係,是一種既合作又衝突的不安混合。部分地方雖有貿易往來或社會交流,一旦新殖民地進行擴張,有些身份為僕人的人則為了自由而離開。

mabulaway nu yincumin ani kalecabayan, u nikapapadang atu nika cinlaw nuni kapulungan. nuduma hantu amica kuni kasasiwbayan atu nikalecabay nu tademaw, nu baluhay amikuwanay misaahebal amikuwan, idaw kumala kalungay a tademawan laliw asatu.

malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinenganmikawaway-kalumyiti